Wat is onderkoeling?

Het menselijk lichaam fungeert als een intelligente thermostaat. Hitteproductie (zoals bij lichamelijke inspanning) wordt gecorrigeerd met hitteverlies en in mindere mate ook andersom. Op die manier kan het lichaam een kerntemperatuur houden van tussen de 35,5 en 37,5 graden Celcius.

Het reguleren van de temperatuur wordt gedaan in een deel van de hersenen dat “hypothalamus” wordt genoemd. Zo wordt warmte opgewekt door spijsvertering (of liever het “metabool” systeem), vooral in de spieren. Warmte wordt door het lichaam afgegeven door convectie, geleiding, straling en verdamping.

Onderkoeling begint als de temperatuur van het lichaam onder de 35 graden Celsius komt. Onderkoeling komt voor in drie gradaties van ernst. De mildste vorm kent iedereen wel. Over die gradaties straks meer.

Waarom is onderkoeling gevaarlijk?

Een milde onderkoeling hoeft voor gezonde mensen niet gevaarlijk te zijn. De gradaties van onderkoeling lopen echter vloeiend in elkaar over. Van een milde naar een zware, levensbedreigende onderkoeling kan dus heel snel gaan. Hoe langer het lichaam wordt blootgesteld aan een koude situatie, hoe dieper de koude in het lichaam doordringt en hoe meer impact de onderkoeling heeft. Naast de duur van de blootstelling zijn ook de temperatuur, leeftijd, fysieke gesteldheid, gebruik van middelen (zoals alcohol) en andere trauma’s (verwondingen) van belang voor hoe snel een slachtoffer onderkoeld raakt.

Een zware onderkoeling bedreigt het slachtoffer doordat vitale organen niet meer functioneren, waaronder het hart. Dat hart kan gaan fibrilleren (onregelmatig trillen in plaats van pompen) door de koude, met als gevolg een fatale situatie.

Hoe herken je milde en hevige onderkoeling?

Een milde onderkoeling heeft algemene verschijnselen. Een slachtoffer rilt, kan een bleke huid hebben en tintelende vingers en tenen. Daarnaast hebben slachtoffers soms een droge mond of dorst en de aandrang om te plassen. Dit wordt ook wel koude-diurese genoemd. Professionals kunnen vaststellen dat de hartslag versnelt.

Als de onderkoeling heftiger wordt spreken we ook wel van een “matige” onderkoeling. Dat klinkt niet zo ernstig, maar de verschijnselen worden wel ernstiger. Het slachtoffer gaat heviger rillen, of stopt daar juist (tijdelijk) abrupt mee. Lippen, oren, tenen en vingers worden van bleek nu meer blauwachtig. Je kunt aan het slachtoffer merken dat hij verward of geïrriteerd raakt en zijn motoriek minder goed wordt. Professionals kunnen ook vaststellen dat de hartslag langzamer wordt.

Bij een hevige of ernstige onderkoeling merk je de verwarring nog sterker. Het slachtoffer heeft moeite met spreken, kan zich zaken soms slecht herinneren en de huid wordt blauw en gezwollen. Dat laatste komt omdat het lichaam de stofwisseling vertraagt of stilzet. Het slachtoffer kan niet of nauwelijks staan en lopen. Uiteindelijk kan het slachtoffer bewusteloos of in coma raken. Door de koude kan het hart gaan fibrilleren. Waardoor de bloedsomloop in het lichaam stopt. Hierdoor overlijdt het slachtoffer.

Wat doet een eerste hulpverlener bij onderkoeling?

  • Alles van een EHBO-er begint bij eigen veiligheid, ook bij onderkoeling. Jij kunt ook onderkoeld raken. Bescherm jezelf daar goed tegen. Zeker wanneer je fysiek inspant om het slachtoffer te helpen is onderkoeling in een koude buitentemperatuur een reëel risico.
  • Zorg dat de “koude” situatie wordt opgeheven. Haal iemand (als dat veilig is) uit water, neem hem of haar naar binnen of uit de wind, regen of sneeuw.
  • Als een slachtoffer nat is, droog hem of haar af of trek natte kleding uit. Let speciaal op schoenen en sokken.
  • Voorkom verdere afkoeling door het slachtoffer te bedekken met dekens, jassen, een slaapzak of iets anders. Zorg dat je altijd het gezicht van het slachtoffer kunt blijven zien. Denk in het speciaal ook weer aan het bedekken van voeten en handen en zorg dat het hoofd goed ingepakt is. In veel EHBO-sets zitten ook thermodekens. Dit zijn metaal-achtige dekens in goud/zilver- of zilverkleur. Een goede manier om te isoleren is éérst een gewone deken, zoals fleece en daaroverheen een thermodeken. Een thermodeken is onmisbaar in je auto.
  • Bij matige onderkoeling kun je mensen ook wat warms en zoets te drinken geven. Bij een meer hevige onderkoeling is dit niet verstandig. Door slachtoffers drinken of eten te geven wordt de aandacht van het lichaam naar de maag getrokken. Dáár gaat al het bloed naartoe, terwijl het zo hard op andere plekken (zoals in het hoofd) nodig is. Een bewusteloos slachtoffer geef je nooit te eten of te drinken.
  • Let goed op de ademhaling en het bewustzijn. Raakt het slachtoffer bewusteloos? Controleer direct de ademhaling. Haalt het slachtoffer geen adem? Bel dan 112 en start direct met reanimeren. Ademt het slachtoffer nog wel maar is hij of zij niet bij bewustzijn? Leg het slachtoffer in de stabiele zijligging, bel 112 en controleer elke minuut of het slachtoffer nog ademt.

Helpt alcohol bij onderkoeling

Alcohol is een slechte manier om het lichaam op te warmen. Door alcohol verwijden de bloedvaten, waardoor het lichaam juist sneller onderkoeld raakt.

Wat je verder moet weten over EHBO bij onderkoeling

Reanimeren, stabiele zijligging en het herkennen van onderkoeling zijn zaken die je moet leren en oefenen. In een EHBO opleiding komen ze aan bod. Kijk in de cursuskalender voor de eerstvolgende gelegenheid om dit te leren en zorg zo dat je weet wat je moet doen.